Футбол сұрақ қойды | 1.4k қаралды
1.4k қаралды

Тоғызқұмалақ - қазақтың ұлттық ойыны ма?

Тоғызқұмалақ,қазақтың ұлттық ойыны

Қарақалпақ халқы «тоғызтомалақ» деп атаған ойынды түркиялы қардашларымыз «тогузташ», қырғыз ағайинлер «тогуз кооргул», қазақ туўысқанлар «тоғызқумалақ» деп атайды екен. Қарақалпақта «тоғызқумалақ» сөзі де қолданылады, бирақ ол ғалабалық емес. 
Бір қызығы, ұя атлары қарақалпақшада басқа, қазақшада басқа сияқты. Қарақалпақ ойыншылары Қазақстандағы жарысларға қатынасып жүргеннен кейін қазақша атамаларды да пайдаланып жүр. Бірақ, бұл қыйсынға келмейді. Себебі, әр халықтың өз тұрмысынан келіп шыққан тарихилығы бар. Осы ұялардың (отаўлардың) аталыуы қырғызларда қандай екен? Бұл ойынның тарихын зертеушілерге де қызық болатуғын шығар деп ойлайман.
 

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!

7 жауап

Белгісіз жауап берді
Елімізде ерте кезден-ақ «қойшылар алгебрасы», «малшылар математикасы» деп аталып кеткен тоғызқұмалақ – сондай ойындардың бірегейі. Тоғызқұмалақты қазақтармен бірге қырғыздар да, қарақалпақтар мен алтайлықтар да ойнайды. Тоғызқұмалақ ойнайтын бар халықтың да айтатыны: «Біздің түркі халқы ұрпақ тәрбиесіне қаншама мән-маңыз береді, мұны бір ғана тоғызқұмалақ ойынынан-ақ көріп, білуге болады».

Тарихи құжаттарда итальяндық саяхатшы Плано Карпинидің ХІІІ ғасырда Жетісу мен Тарбағатайды басып өткенде жаңағы аймақты мекендеген қазақ тайпалары руларының тұрмыс-тіршілігі, әдет-ғұрпы, ойын-сауықтары туралы көптеген этнографиялық материалдар жинап, Еуропа жұртшылығына таныстырғанында, қазақтың тоғызқұмалақ ойыны жөнінде де баяндаған көрінеді. Әзірге бізге белгілі тағы бір дерек, П.Карпиниден соң халқымыздың мол этнографиясынан деректер жинап, ең алғаш рет тоғызқұмалақ ойынының бейнесуретін түсіріп, ойнау тәртібімен бірге қағаз бетінде қалдырған адам-этнограф Н.Пантусов.

«Бұл ойын өте көне және кім ойлап тапқаны белгісіз,- деп жазады ол, өзінің 1906 жылғы зерттеуінде. Ойын қазақтың үш ордасының барлығына тегіс тараған».

Кезінде Қазақ КСР Ғылым академиясының корреспондент мүшесі Ғ.Мұсабаев та этнографиялық тексерулер жүргізген-ді. Зерттеу нәтижесінде еліміздің жерінен «тоғызқұмалақтың» тас бетінде қашалып салынған да таңбалары табылды. «Қазақтың ұлттық ойындары» атты кітап жазған Базарбек Төтенаев мұны растап, Тарбағатай тауының Сайқан жоталарының бірінде, Қоржынбай жайлауының етегінде жартасқа салынған тоғызқұмалақ тақтасының барын, Ақшұқыр деген тас төбенің үстіндегі тегіс таста тоғызқұмалақтың отаулары мен қазандары қашалып бедерленгенін баяндайды.

Неміс ғалымдарының зерттеулерінде де тоғызқұмалақтың мұнан 4 мың жыл бұрын Қазақстан мен Қырғызстан жерінде өмір сүрген тайпаларының ойыны болғандығы айтылады. Зерттеу деректеріне арқа сүйесек, тоғызқұмалақ ертеде ғұндардың әскери-танымдық ойыны болып, Мөде қаған тұсында «Орда» ойыны деп аталған. Түркілердің дүниетанымында «Орда» - мемлекет ұғымымен шектес қарастырылатын сөз. Алтын Орда, Ақ Орда, Көк Орда – бәрі де тарихымызда болған мемлекет атаулары ғой. Орда сөзінің Отан деген ұғыммен де мағыналас айтылатын кездері бар. Қазір мемлекетті президент басқарса, бұрын Ордаға билікті қаған жүргізді. Қағанға бағынған халықтың әр үйі әскерге ат (адам) беруге міндетті болды. Бейбіт заманда отбасында болатын жауынгерлер соғыс, жаугершілікте Ордаға жиналды. Орда халықты біріктіретін, жан-жақтағы әскерінің басын бір жерге қосатын, жинайтын орын болды. Соның әсері, тоғызқұмалақ ойынында «қазан», «орда» сөзі қатар аталып, қолданылып, жинақтаушы қызмет атқарып, соған сәйкес ойынның атауы ретінде де кейбір ауыз әдебиеті үлгілерінде көрініс тауып, бізге жетіп отыр. Ойынның осы көне атауының қырғыз халқының «Манас» дастанында кездесуі де сондықтан. Дастанның Сағынбай Оразбекұлының нұсқасындағы 1978 жылғы бірінші кітабының 296 бетінде Манас батырдың тоғызқұмалақ (Орда, М.С.) ойынын ойнайтыны былайша жырланады:

Ордо деген оюнду

Бизге мирас қалганы.

Тогуздап коргоол салганы,

Бу Манастан калганы.

Әлгі «Манас» дастанының екінші кітабының 308 бетінде Алманбет батырдың Шу бойына Манасты іздеп келгенінде, батырдың қырық шатыр тігіп, алаңсыз Ордо ойнап жатқанының үстінен түскендігі айтылады. Қырғызша Ордо сөзі – қазақша Орда екені белгілі. Соған сәйкес, бірқатар этнографтар: «Біздің «тоғызқұмалақ» атты ұлттық ақыл-ой өнерімізді; «Тоғызқұмалақ –шексіз қозғалыс ойыны» деп жазғаннан гөрі, Орда деп атап, «Орда – ат жинау немесе қор жинау ойыны» деп жазғанымыз дұрыс», - дейді. Қазақ халқында тоғызқұмалақ туралы ең алғаш кітап жазған С.Аманжолов та 1936 жылы жарық көрген туындысында орда сөзін кеңінен пайдаланып, «18 отаудың ортасын ала бірімен-бірінің арасы 8 сантиметр жерде 2 үлкен шұңқыр болады, әрқайсының кеңдігі 8 сантиметр, тереңдігі 2 сантиметр. Бұл шұңқырларды – «Орда» немесе «Қазан» - дейді», деп мәлімдейді.

«Тоғызқұмалақ (Орда) ойынының ғасырлар бойы сақталып, ұрпақтан-ұрпаққа жетуінің бір сыры, ата-бабаларымыздың ұл-қыз тәрбиесіне айрықша көңіл бөлуінен, ауызша айтып қалдыру, есте сақтау қасиетінің мықтылығынан, балбалтастарға, Орхон-Енисей ескерткіштеріне ұлттық ойын тақтасын бедерлеп ұрпағына салып кеткен даналығынан. Қазақтың тоғызқұмалақ тәрізді есеп ойындарының тәрбиелік те, танымдық та терең мән-мағынасы бар ғой, шіркін. Оның жырмен өрнектелген бір түрі 1985 жылы Алматыдағы «Жалын» баспасынан жарық көрген «Жеті жүз жұмбақ» атты кітапта тіпті былай деп те жазылыпты:

Тоғыз отау көтерген Алтын орда,

Екі ауыл қатар қонған оң мен солға.

Тоғыз отау қоралап қой өргізіп,

Екі қойшы салыпты ылғи солға.

Бағады қойын қойшы шыр айнала,

Қошқар, тоқты, еркек қой, саулық жаңа,

Бірі арық, біреуі семіз емес,

Барлығының салмағы бірдей ғана.

Аяғы жоқ, құлақ жоқ, мүйізі жоқ,

Қанша қуғын көрсе де бүйірі тоқ,

Серке, теке, қой-ешкі айырылмайды,

 Жаратты екен қай мықты осындай ғып.

Толық:
https://surak.baribar.kz/go.php?url=http://www.info-tses.kz/red/article.php?article=558970
жауап берді
Тоғыз-құмалақ — қазақтың ұлттық дәстүрлі ойындарының бірі, ақыл-ой ойыны.

Тарихы

Соңғы деректерге қарағанда, оның шығу тарихы 4 мың жылдық кезеңді қамтиды. Ал кейбір мамандардың айтуынша, оның пайда болған кезі бұдан да көп уақыт болуы әбден мүмкін. Тоғыз-құмалақ өткен ғасырларда қазақ даласындағы ең кең тараған ойын болатын.

Әлемде
Тоғыз-құмалақ
Қазіргі кезде әлемнің көптеген елдерінде тоғыз-құмалақ жақсы насихатталып жатыр. Мәселен, Қырғызстанда мектептерде тогуз-коргоолдан олимпиада өтеді екен. Қытайда, Қарақалпақстанда кітаптар, ғылыми еңбектер шығуда. Сондай-ақ, көршілес Алтайда, Қарашай-Шеркеште, Сахада үйірмелер ашылып, Еуропаның бірнеше елдерінде тоғыз-құмалақ ойналып жатыр деген дерек бар.

Қазір әлемде тоғыз-құмалаққа ұқсас мысырлық калах, Моңғолияда эсон коргоол, Шри-Ланкада олинда калия, африкалықтарда манкала, габата, абапа, нам-нам, бао, тамподуо, омвесо, маработ, тұрақты америкалықтарда аджи-бото, варри роунд және роунд, азиялықтарда сунгка, паллангули, гонгкак сынды ойындар бар.

Мәселен, Африкадағы Уганда елінің омвесо деген ұлттық ойыны бар. Оның тоғыз-құмалақтан ерекшелігі отау саны көп (32 отау) те бірақ құмалақ саны аз (64 құмалақ). Осы ойынды угандалықтар әлемдік интеллектуалдық ойындардың қатарына кіргізіп, одан жыл сайын біресе Америкада, біресе Англияда олимпиадалар өткізеді екен. Немесе Шри-Ланканың манкала типіндегі жеті отаулық олинда калия ойын түрін алайық. Белгілі тоғыз-құмалақ маманы Мақсат Шотаевтың айтуынша, қазір бұл ойын, Интернет арқылы жедел дамып келе жатыр.
жауап берді

мен қысқаша ғана жауап бере кетейін))) я тоғызқұмалақ қазақ ұлттық ойыны! бұл ойынның электрондық нұсқасы да бар)

жауап берді
Тоғызқұмалақ - қазақтың ұлттық ойыны және мемлекеттен қаржыландырылатын бір ғана Дүниежүзілік тоғызқұмалақ федерациясын да құрған бізбіз. Белгілі қоғам қайраткері әрі саясаткер Әлихан Бәйменов әуелі өз қаржысына қаржыландырып әлемдік дәрежеге көтерген бұл ұлттық спорт түрі қазір қарқынды дамып келеді.
жауап берді
Тоғыз-құмалақ — қазақтың ұлттық дәстүрлі ойындарының бірі, ақыл-ой ойыны.
жауап берді

Әрине, тоғызқұмалақ-қазақтың ұлттық ойыны

жауап берді
Бұл ойын тікелей тек бір елге ғана тиесілі бола алмайды себебі тарихи мәліметтер бойынша бұл түркі тілдес елдердің ортақ ойыны болған. Сондықтанда біздің бұл жерде тек жасай алатынымыз, тоғызқұмалақ ойынын әлемдік дәрежеде ұйымдастыратын ел, яғни штаб квартирасы болу.

Сіздің жауабыңыз

Есіміңіз:
Құпиялық: Email поштаңыз тек сізге хабарлама жіберу үшін ғана қолданылады
Спамға қарсы тексеру:
Он бірге бесті қосыңыз?
Модерациядан өтпес үшін сайтқа кіріңіз немесе тіркеліңіз
117,379 сұрақ
300,610 жауап
153,171 пікір
64,157 қолданушы