Батыр Баян (Баян Қасаболатұлы) — XVIII ғасырдағы қазақ-жоңғар соғысының ең көрнекті қаһармандарының бірі, Абылай ханның сенімді серігі, әйгілі қолбасшы.
Ескерткіштер: Қазақстанның бірнеше қалаларында (мысалы, Павлодар, Бурабай өңірінде) Батыр Баянға арналған ескерткіштер мен көше атаулары бар.
Мазары: Қарағанды облысы, Шет ауданы жерінде Баян батырдың бейіті бар деп саналады.
1. Өмірбаяны және шыққан тегі
Толық есімі: Баян Қасаболатұлы.
Өмір сүрген жылдары: Шамамен 1710–1757 жылдар аралығы.
Руы: Орта жүз құрамындағы Уақ руынан, оның ішінде Шоға тармағынан шыққан.
Лақап аты: Халық оны батырлығы мен өткірлігі үшін «Наркескен» деп атаған.
2. Тарихи орны және ерліктері
Баян батыр — қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық күресіндегі ең белсенді тұлғалардың бірі.
Абылайдың серігі: Ол Абылай ханның ең жақын үзеңгілестерінің бірі болған. Тарихи деректерде Абылай ханның: "Бас батырым — Қаракерей Қабанбай, қанжығалы Бөгенбай, қамал бұзар — Батыр Баян" деп баға бергені айтылады.
Жекпе-жек шебері: Баян батыр соғыстарда жекпе-жекке жиі шығып, қарсыластарын тізе бүктірген. Ол тек күшті ғана емес, әскери айла-тәсілдерді жетік меңгерген ақылды қолбасшы болған.
Қайтыс болуы: Баян батыр 1757 жылы жоңғарлармен болған ауыр шайқастардың бірінде ерлікпен қаза тапқан деген дерек бар.
3. Әдебиеттегі бейнесі (Мағжан Жұмабаев поэмасы)
Батыр Баянның есімі тарихи деректерден гөрі, алаш арысы Мағжан Жұмабаевтың әйгілі «Батыр Баян» поэмасы арқылы халық жадында қатты сақталған.
Поэманың желісі: Шығармада Баянның батырлығымен қатар, оның трагедиялық тағдыры суреттеледі. Аңыз бойынша, Баянның інісі Ноян қолға түскен қалмақ қызына ғашық болып, екеуі елден қашады. Ел намысын бәрінен биік қоятын Баян олардың соңынан қуып жетіп, өз інісі мен қалмақ қызын оққа байлайды.
Образы: Поэмада ол қайшылықты тұлға ретінде бейнеленеді: бір жағынан — қайтпас қайсар батыр, екінші жағынан — бауырынан айырылып, өзегі өртенген аға.
Тарихи шындық: Поэмадағы оқиға аңыз-әңгімелерге негізделген, бірақ Баянның тарихи тұлға екені және оның жоңғар соғысындағы рөлі — ақиқат.
Қызықты дерек: Шоқан Уәлиханов өз жазбаларында Баян батырдың ақылы мен тапқырлығын ерекше атап өтіп, оны батырлардың ішіндегі ең көрнектілерінің біріне жатқызған.
