Бердібек Соқпақбаевтың «Көшпелі алтын» повесі – қазақ балалар әдебиетіндегі қызықты шығармалардың бірі. «Таудағы от» бөлімі шығарманың шиеленіскен, кейіпкерлердің ішкі сезімдері мен табиғаттың қаталдығы қатар суреттелетін маңызды тұсы.
Төменде осы бөлім бойынша мазмұндық жоспар мен көркемдегіш құралдар талдауы берілген.
I. Мазмұндық жоспар
Бұл жоспар оқиға желісін ретімен баяндауға көмектеседі:
Түн құшағындағы тау: Күн батып, айналаны қараңғылық басқан сәт. Тау ішіндегі қорқынышты атмосфера және кейіпкерлердің жолдан адасу қаупі.
Шаршау мен үрей: Балалардың (Сардар мен Қанаттың) әбден шаршауы, тоңуы және бойларын билеген үрей. Табиғаттың дүлей күші алдындағы дәрменсіздік.
Күтпеген үміт сәулесі: Қап-қара түн қойнауынан алыстан жылтырап көрінген от. Бұл жай ғана от емес, өмірге, жылуға деген үміт белгісі еді.
Белгісізге сапар: Оттың кімдікі екені белгісіз болса da (геологтар ма, әлде басқа ма), балалардың сол жарыққа қарай ұмтылуы. Шешім қабылдау сәті.
От басындағы кездесу: Отқа жеткендегі қуаныш және ондағы адамдармен (геологтармен) кездесу немесе оттың жай-күйін суреттеу (шығарманың нақты нұсқасына қарай оқиғаның өрбуі).
II. Көркемдегіш құралдарды талдау
Бердібек Соқпақбаев бұл бөлімде кейіпкердің психологиясын табиғат құбылыстарымен ұштастыра отырып шебер суреттеген.
Көркемдегіш құрал түріМысалдар (Мәтін сарыны бойынша)Атқаратын қызметі
1. Эпитет (Айқындау)«Қап-қара түн», «суық жел», «үрейлі тау», «жұмбақ сәуле», «сұрғылт тұман».Заттың немесе құбылыстың ерекше белгісін, сипатын ашып, оқырманға нақты елестету үшін қолданылады. Түннің қаншалықты қорқынышты екенін көрсетеді.
2. Кейіптеу (Жандандыру)«Таулар түйіліп тұр», «Жел ұлыды», «Түн құшағына алды», «Ағаштар сыбырласты».Жансыз табиғат құбылыстарына жан бітіру. Бұл кейіпкерлердің жалғыздығын және табиғаттың оларға төніп тұрған қаупін күшейтеді.
3. Теңеу«Жұлдыздай жымыңдаған от», «қасқырдың көзіндей», «тастай қараңғы».Оттың алыстығын және оның балалар үшін қаншалықты қымбат (жұлдыз сияқты қол жетпес, бірақ әдемі) екенін көрсету үшін қолданылады.
4. Метафора«Үміт оты», «таудың жүрегі», «қараңғылық көрпесі».Астарлы мағынада қолдану. Мұндағы «от» жай ғана физикалық жарық емес, ол – өмір сүруге деген құштарлықтың символы.
5. Психологиялық параллелизмТабиғаттың бұзылуы (жел, қараңғылық) мен балалардың ішкі қорқынышының қатар суреттелуі.Кейіпкердің ішкі жан дүниесін табиғат арқылы ашу. Дала қараңғы болса, баланың көңілінде де күдік пен қорқыныш басым.
Қорытынды ой
«Таудағы от» бөлімінің негізгі идеясы – үміт үзбеу. Қандай қиын жағдай болмасын (тау, түн, суық), адам баласы жарыққа, жылуға ұмтылу арқылы тығырықтан шыға алады. Автор «от» символы арқылы балалардың қайсарлығын көрсетеді.
