«Қозы Көрпеш — Баян Сұлу» жырындағы қос ғашықтың тағдыры, сұлулық пен қасірет астасқан оқиғалар жайлы былай түсіндіруге болады:
1. Баянның теңдессіз сұлулығы
Баян сұлу — қазақ фольклорындағы сұлулық пен парасаттылықтың эталоны (үлгісі). Оның бейнесі жырда жай ғана сырт келбетпен шектелмейді:
Көркіне ақылы сай: Жырда Баян «күндей күркіреген», «айдай толған» сұлу ретінде суреттеледі. Алайда оның басты қаруы — ақылы мен айласы. Ол әкесі Қарабайдың сатқындығына және Қодардың зорлығына тек ақылымен қарсы тұрады.
Сұлулықтың қасіреті: Баянның сұлулығы — оқиғаның шиеленісуіне себеп болған факторлардың бірі. Оған ғашық болған Қодар (кей нұсқаларда Қодар құл немесе батыр) мақсатына жету үшін ештеңеден тайынбайды, ал әкесі Қарабай қызының сұлулығын пайдаланып, байлыққа кенелгісі келеді.
Махаббатқа адалдық: Баянның шын сұлулығы оның Қозыға деген кіршіксиз махаббаты мен адалдығынан көрінеді. Ол өзіне зорлықпен қосылғысы келген Қодарды алдап түсіріп, кегін алады.
2. Қозының өлімі (Қасіретті сәт)
Қозының өлімі — дастандағы ең ауыр, кульминациялық сәт. Бұл тек бір адамның өлімі емес, әділетсіздік пен зұлымдықтың уақытша жеңісі іспетті.
Опасыздық құрбаны: Көптеген нұсқаларда Қозы ашық жекпе-жекте емес, қапыда, опасыздықпен өлтіріледі. Қодар (немесе Қарабайдың адамдары) оны ұйықтап жатқанда немесе арқасынан атып өлтіреді. Бұл — зұлымдықтың қорқаулығын көрсетеді.
Қозы — арман мен мақсат: Қозы Көрпеш — өз махаббаты үшін күрескен, уәдеге берік, ержүрек жігіт. Оның өлімі Баянның өмірінің мәнін жоғалтады.
Кектің оянуы: Қозының өлімі Баянды нәзік қыздан кек алушы «жолбарысқа» айналдырады. Ол сүйіктісінің кегін алу үшін Қодарды айламен құдыққа түсіріп өлтіреді.
Өліммен бітпеген махаббат
Жырдың соңында Баян сүйіктісінің кегін алған соң, өзіне қанжар сұғып қол салады. Бұл әрекетті былай бағалауға болады:
Олар бұл өмірде қосыла алмаса да, о дүниеде бірге болуды таңдайды.
Мәңгілік символ: Халық аңызы бойынша, олардың бейітінің басында екі гүл өседі (Қозы мен Баян), ал олардың ортасында тікенек (Қодар) өсіп тұрады екен. Бұл зұлымдықтың махаббатқа жасаған кедергісі мәңгілік екенін, бірақ махаббаттың да өлмейтінін білдіреді.
Шығыс Қазақстан облысы, Аягөз ауданындағы Қозы Көрпеш — Баян Сұлу кесенесі осы ұлы махаббаттың тарихи куәсі ретінде бүгінге дейін сақталған.
