1. Өсімдіктер мен жерге қатысты тыйымдар
Қазақтар «Көк» (шөп) деп өмірді айтқан, сондықтан оны ретсіз жұлуға қатаң тыйым салынған.
«Көкті жұлма, көктей орыласың» – Жасыл шөпті (тіршілікті) себепсіз жұлма, ұрпағың болмай қалады немесе ғұмырың қысқа болады деген қорқынышты білдіреді.
«Жалғыз ағашты кеспе» – Сахарада өскен жалғыз ағашты киелі деп санаған. Оны кескен адамның басына бақытсыздық келеді деп сенген.
«Жерді сабалама, жерді тепкілеме» – Жер-Ананы ренжітпеу керек.
«Гүлді үзбе» – Гүл – жердің көркі, оны жұлу сұлулықты жоюмен тең.
2. Суға қатысты тыйымдар
Су – тіршілік көзі болғандықтан, оған ерекше құрметпен қараған.
«Суға түкірме» – Судың киесі атады, ырысың кемиді.
«Суды ластама» – Бұлақ көрсең, көзін аш (тазала). Суға қоқыс тастау – үлкен күнә.
«Түнде суға барма» – Су иесі Сүлеймен түнде тынығады, оны мазалауға болмайды (сонымен қатар қауіпсіздік шарасы).
3. Жануарлар әлеміне қатысты (Лингвистикалық табу)
Қазақтар кейбір қауіпті аңдардың атын тура атаудан қорыққан. Атын атаса, сол аң келіп қалады деп сенген (эвфемизмдер қолданған).
Қасқыр: Оның атын тікелей атамай, «Ит-құс», «Сырттан», «Бөрі», «Жалмауыз», «Ұлыма» деп тергеп айтқан. Әсіресе түнде атын атауға мүлдем болмайды.
Жылан: Атын атамай «Түйме», «Қамшы», «Ұзын құрт», «Жердегі» деп атаған. Егер үйге жылан кіріп кетсе, оны өлтірмей, басына ақ (сүт немесе айран) құйып шығарып салған («Жақсылығыңмен келген болсаң, ағыңды іш те кет» деген мағынада).
Аю: Кей жерлерде «Маймақ», «Апайтөс» деп атаған.
4. Аспан әлеміне қатысты тыйымдар
«Айға қолыңды шошайтпа» – Айды құрметтеу белгісі. Қол шошайтса, саусақ ұшында сүйел шығады деп қорқытқан.
«Жұлдыз санама» – Егер жұлдыз санасаң, адасасың немесе жақыныңнан айырыласың деген ұғым бар.
«Күнге тура қарама» – Көз жанарыңа зиян (медициналық тұрғыдан да дұрыс).
5. От пен желге қатысты
«Отқа түкірме, су шашпа» – От – киелі, ошақтың сәні. Отты қорлау – отбасы бақытын қорлау.
«Күлді баспа, шашпа» – Күл – оттың орны, оны басуға болмайды.
«Желге қарсы түкірме» – Өзіңе тиеді (әдепсіздік әрі ырым).
Қорытынды: Бұл сөздердің барлығы экологиялық тәрбиенің негізі болып табылады. «Табу» сөздер арқылы ата-бабамыз балаларын табиғатты аялауға, қауіпсіздікті сақтауға үйреткен.
