Әбіш Кекілбаевтың «Аңыздың ақыры» романы — тарихи шындық пен аңызды астастыра отырып, билік пен өнер, махаббат пен қызғаныш, мәңгілік пен өткіншілік мәселелерін қозғайтын терең философиялық туынды.
1. Әмір Темір (Ақсақ Темір)
Романның басты тұлғасы, жаһангір билеуші. Ол жай ғана қатыгез хан емес, ішкі қайшылыққа толы күрделі бейне.
Билікқұмар және өктем: Ол бүкіл әлемді тізе бүктірген, сөзі заң, қалауы бұйрық болған билеуші. Оның мінезінде қатыгездік пен менмендік басым.
Мәңгілікке ұмтылушы: Ол өзінің өлгеннен кейін де аты өшпеуін қалайды. Соғыстағы жеңістері аздық етіп, артына ғасырлар бойы ұмытылмас сәулет ескерткішін (мешіт) қалдыруды армандайды. Бұл оның өлімнен қорқуы мен ұмыт болу үрейін көрсетеді.
Ішкі жалғыздық: Сырттай айбарлы болғанымен, іштей рухани күйзеліске түскен жан. Ол бәрін бағындырса да, адамдардың шынайы махаббаты мен көңілін жаулай алмағанын түсінеді.
Қызғаншақ: Кіші ханымның сөзіне еріп, сүйікті әйелі Бибі ханым мен Шеберді аяусыз жазалауы оның пендешілігін, ішітарлығын және дәрменсіздігін танытады.
2. Бибі ханым
Әмір Темірдің ең сүйікті, бас бәйбішесі. Сұлулық пен нәзіктіктің символы.
Теңдессіз сұлу: Оның көркіне адам түгілі табиғаттың өзі таңдай қағады. Ол — әсемдіктің ең жоғарғы үлгісі.
Адал бірақ бақытсыз: Ол Темірге адал болғанымен, оның қатыгездігі мен суық жүрегінен жасқанады. Оның Шеберге деген сезімі — құмарлық емес, өнерге, сұлулыққа деген іңкәрлік пен рухани жақындық еді.
Құрбан: Бибі ханым — билік пен интриганың құрбаны. Оның өлімі сұлулықтың қатыгез заманда өмір сүре алмайтынын меңзейді.
3. Шебер (Сәулетші)
Өнер иесі, жасампаз тұлға. Ол күш пен билікке қарсы тұратын — рух пен өнердің бейнесі.
Дарынды және өр: Ол өз өнеріне сенімді, талантты сәулетші. Ол Темірден қорықпайды, өйткені оның мақсаты — билеушіге жағыну емес, мәңгілік туынды жасау.
Ғашық жан: Ол Бибі ханымның сұлулығына ғашық болып, мешітті салғанда бар ынта-жігерін, махаббатын тасқа қашайды. Мешіт — Темірдің емес, Шебердің Бибі ханымға деген махаббатының ескерткіші.
Еркіндік сүйгіш: Ол құл сияқты өмір сүргенше, қанат байлап (символдық түрде) биіктен секіріп кетуді, яғни өлім арқылы азаттықты таңдайды. Бұл — өнердің биліктен жоғары тұратынының белгісі.
4. Кіші ханым
Темірдің жас әйелі, жағымсыз кейіпкер.
Күншіл және айлакер: Ол Бибі ханымның сұлулығын, Темірдің оған деген ықыласын көре алмайды.
Арандатушы: Өз мақсатына жету үшін өсек-аяң таратып, Темірдің қызғаныш отын тұтандырады. Ол — зұлымдық пен іштарлықтың жиынтық бейнесі.
Түйін
Романдағы кейіпкерлер тек тарихи тұлғалар емес, үлкен идеялардың тасымалдаушылары:
Темір — жойқын күш, бірақ рухани кедейлік.
Шебер — нәзік өнер, бірақ рухани жеңіс.
Бибі ханым — қорғансыз сұлулық.
