Шәкәрім Құдайбердіұлының өлеңдеріндегі негізгі құндылықтар (адамгершілік, рухани-адамдық қағидалар) Абай дәстүрін жалғастыра отырып, терең философиялық мәнге ие. Ол өлеңдерінде адамның кемелдігіне жеткізетін басты ұстанымдарды үнемі алға тартады.
Негізгі құндылықтар:
Адамгершілік (адамшылық) — ең басты құндылық, өлеңдердің өзегі. Адамның ішкі тазалығы, мейірім, қайырымдылық, адалдық.
Ар және ұждан — адамдық сананың негізі, «ар түзер адамның адамдық санасын» деп айтады. Ұждан – әділет, ынсап, мейірімнің жиынтығы.
Білім, ғылым, өнер — надандықты жеңудің, кемелдікке жетудің жолы. «Өнерсіз, ғылымсыз... Кеттім-ау білімсіз» деп өкініш білдіреді.
Әділеттілік (әділет) — зорлық-зомбылыққа, қиянатқа қарсы тұру. Арамдықтан аулақ, адал жолмен өмір сүру.
Адал еңбек, талап, жігер — таза еңбекпен өмір сүру, ерінбей іздену.
Ынсап, сабыр, қанағат — нәпсіге билетпеу, қанағатшылдық.
Мейірім, таза жүрек — махаббатта да, қоғамда да шынайы мейірім, пәк жүрек.
Өлеңдерден мысал үзінділер (құндылықтарды көрсететін):
Білім мен талап туралы:
Жас өтті тынымсыз, Өнерсіз, ғылымсыз. Надандық жолымен, Кеттім-ау білімсіз.
Адамгершілік пен ар туралы (жалпы идея):
Мейірім, ынсап, әділет, адал еңбек, Таза жүрек, тату дос — өмірінде өкіндірмес қасиеттер осылар.
Жастарға үндеу (білім, әділет, адалдық):
Кел жастар, біз бір түрлі жол табалық, Арам айда, зорлықсыз мал табалық, Өтпес өмір, таусылмас мал берелік, Бір білімді данышпан жан табалық…
Адам немене? өлеңінде адамгершіліктің мәнін сұрайды, надандық пен қулықты сынап, ар-ұждан мен әділетті алға тартады.
Шәкәрім өлеңдерінің түпкі идеясы: адам жақсы өмір сүру үшін таза еңбекке, ұждан ақылға, шын жүрекке сүйенуі тиіс. Оның шығармалары – адамды кемелдікке шақыратын рухани бағыт-бағдар.
